Assalomu alaykum va rahmatullohi va barakotuh. Ustoz, ijtimoiy tarmoqlarda «Buncha izoh to'plansa, faloncha ehson qilamiz» yoki «Buncha layk yig'ilsa, shuncha ehson qilamiz», degan mazmundagi videolarga ko'zimiz tushyapti. Aslida ehson qandaydir shartlarsiz, faqat Alloh taoloning roziligi uchun xolisona qilinishi kerak emasmi? Bunday shart bilan qilingan ehsonning hukmi qanday? Oldindan rahmat!
Vaalaykum assalom varohmatulloh vabarokatuh. Dinimizda ehson va sadaqa faqatgina Alloh taoloning roziligini istab, xolis niyat bilan amalga oshirilishi lozim bo'lgan ibodatdir. Islom shariati qoidalariga ko'ra, ibodatga dunyoviy manfaatlar aralashsa, uning savobi yo'qolib, u amal riyo va sum'a hukmiga o'tib qoladi. "Faloncha layk yig'ilsa, ehson qilaman" deyish, mohiyatan xayrli ishni odamlarning e'tiboriga shart qilib qo'yishdir. Bunday shart bilan qilingan sadaqa, garchi faqirlarga manfaat etkazsa-da, ehson qiluvchining o'ziga oxiratda ajr keltirmasligi xavfi juda юqori. Chunki bunda asosiy maqsad ijtimoiy tarmoqda e'tibor qozonish bo'lib qolmoqda, Allohning roziligi emas.
Alloh taolo Qur'oni Karimda ehsonni minnat qilish yoki uni riyo uchun bajarishdan qattiq qaytargan. Baqara surasida shunday marhamat qilinadi:
«Ey, iymon keltirganlar! Sadaqalaringizni minnat va ozor berish bilan, Allohga va oxirat kuniga iymon keltirmasa ham, kishilarga riyo uchun molini nafaqa qilganga o'xshab, bekorga ketkazmang.» (264-oyat).
Shuningdek, Payg'ambarimiz sollallohu alayhi vasallam: «Albatta, amallar niyatga bog'liqdir. Albatta, har bir kishiga niyat qilgan narsasi bo'ladi. Bas, kimning hijrati Alloh va Uning Rasuli uchun bo'lsa, uning hijrati Allohga va Uning Rasuliga bo'ladi. Kimning hijrati dunyo uchun bo'lsa, unga erishadi. Yoki ayol uchun bo'lsa, uni nikohlab oladi. Bas, uning hijrati nima uchun qilgan bo'lsa, o'shanga bo'ladi», deb ogohlantirganlar (Buxoriy va Muslim rivoyati). Agar niyat qandaydir layklar yig'ish bo'lsa, kishi faqat o'sha layklarni oladi, savobdan esa mosuvo qolish xavfi katta.
Xulosa qilib aytganda, bunday uslubda ehson qilish shariatimiz odoblariga va ixlosga zid amaldir. Musulmon kishi imkon boricha, ehsonni hech qanday shart qo'ymasdan, odamlarning munosabatiga bog'lamasdan va iloji boricha maxfiy tarzda amalga oshirgani afzal. Agar boshqalarga o'rnak bo'lish maqsadida oshkora qilinsa ham, buni "layk" yoki "izoh"lar soniga bog'lash orqali ibodatni savdolashishga o'xshatib qo'ymaslik kerak. Shuning uchun, bunday shartlardan saqlanib, xayrli ishni xolis amalga oshirish maqsadga muvofiqdir. Vallohu a'lam.