Assalomu aleykum ustozlar. Ilmingiz ziyoda bo‘lsin. Men bir narsaga juda qiziqib qoldim va ilmimni yanada boyitish uchun va bilishni xoxlab qoldim. Bir imomni ma’ruzasida har bir iymon keltirgan musulmon xayotlik chog‘ida qilib o‘tgan yaxshi va yomon amali allohni xuzurida xisob kitob qilinishini va malum payg‘ambarlardan boshqa har bir inson albatta jahannamga tushib chiqib gunohlaridan poklanib keyin jannatga kirar ekan to‘g‘rimi? Boshqa bir Xadisda qaysi bir banda har bir Farz namozlaridan keyin 33 martadan tasbex, taxlil va takbir aytib oxirida oyatal kursini o‘qisa uni jannatga kirishiga faqat o‘lim to‘sib turishini ko‘p axli ilmlardan eshitganmiz. Endi bularni batafsil tushuntirib bersangiz. Birida jahannamga kirib chiqish bor deyilyapti, ikkinchisi da jannatga kirishga o‘lim to‘sib turibdi deyilyapti bu ikkisini xikmati nimada
Savolingizdagi ikki masala bir-birini inkor etmaydi, balki bir-birini to‘ldiradi va mo‘minning oxiratdagi holatining turli bosqichlarini tavsiflaydi.
Birinchi masala, ya’ni har bir insonning jahannamga kirishi, Maryam surasining 71-oyatiga asoslanadi: "Sizdan unga "vorid" bo‘lmagan hech kim yo‘q. Bu, Robbing huzuridagi keskin hukmdir". Mufassirlar oyatdagi "vorid" (وارد) so‘zining tafsirida turlicha fikr bildirishgan.
Birinchi va eng mashhur tafsirga ko‘ra, bundan maqsad jahannam ustiga qurilgan sirot ko‘prigidan o‘tishdir. Butun insoniyat, xoh mo‘min, xoh kofir, shu ko‘prikdan o‘tadi. Mo‘minlar o‘z amallariga yarasha turli tezlikda o‘tib ketadilar. Ular uchun jahannamning tafti zarar yetkazmaydi, balki Allohning qudrati bilan u olov mo‘minlarga salqin va omonlik bo‘ladi. Gunohkor mo‘minlar esa, gunohlariga yarasha sirotdan o‘tishda qiynalishlari, ba’zilari jahannamga tushib, gunohlaridan poklanguncha azoblanib, so‘ng jannatga kirishlari mumkin. Kofirlar esa sirotdan o‘ta olmay, jahannamga qulaydilar. Shunday qilib, oyatdagi "vorid" bo‘lish barcha uchun umumiy bo‘lsa-da, uning oqibati har kimning iymoni va amaliga bog‘liqdir.
Ikkinchi tafsirga ko‘ra, ba’zi sahobalar, jumladan, Ibn Abbos roziyallohu anhu kabi ulug‘ zotlar bundan maqsad hammaning jahannamga kirishi, deb tushunganlar. Lekin taqvodor mo‘minlar uchun olov ularga zarar yetkazmaydi, xuddi Ibrohim alayhissalomga olovning salqin bo‘lgani kabi.
Xulosa shuki, mo‘min kishining jahannamga kirishi haqidagi gap, aslida, sirot ko‘prigidan o‘tish jarayonini anglatadi. Bu jarayon har bir inson uchun muqarrar, ammo uning natijasi turlichadir.
Endi savolingizning ikkinchi qismiga kelsak, Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan rivoyat qilingan sahih hadisda aytiladiki, kim har bir farz namozidan so‘ng oyatal-kursiyni o‘qisa, uning jannatga kirishi uchun faqat o‘lim to‘siq bo‘lib turadi (Imom Nasoiy rivoyati). Bu hadis mo‘min uchun ulkan bashorat va rag‘batdir. "Faqat o‘lim to‘siq" degani, bu inson vafot etishi bilanoq, uning ruhi jannat ne’matlaridan bahramand bo‘la boshlaydi, deganidir. Ya’ni, qabr hayotidan boshlab unga jannatdagi o‘rni ko‘rsatib turiladi va qabri jannat bog‘chalaridan bir bog‘chaga aylanadi.
Ammo, bu va’da yuqorida aytilgan sirotdan o‘tishni bekor qilmaydi. Aksincha, bu amalni qilgan insonga Alloh taolo sirotdan eson-omon o‘tishni, hisob-kitobini yengil qilishni va jahannam olovidan panoh berishni nasib etadi. Ya’ni, bu hadis oxiratdagi umumiy jarayonni emas, balki shu amalning egasi uchun qiyomatdagi xushxabarni bayon qilmoqda.
Shunday qilib, bu ikki narsa o‘rtasida hech qanday ziddiyat yo‘q. Maryam surasidagi oyat – barcha insoniyat boshidan kechiradigan umumiy va muqarrar bir jarayonni tasvirlaydi. Oyatal-kursiy haqidagi hadis esa – xos bir amalni bajargan insonga o‘sha umumiy jarayondan muvaffaqiyatli o‘tishi va jannatga erishishi haqidagi xushxabardir. Biri yo‘lni tasvirlasa, ikkinchisi o‘sha yo‘ldan eson-omon o‘tish xushxabarini beradi. Vallohu a’lam.