Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм.

Жумҳур уламолар – ҳанафийлар, моликийлар ва ҳанбалийларга кўра вафот этиб кетган кишилар номидан, гарчи васият қилишмаган бўлса ҳам қурбонлик қилиш жоиз эканини, қурбонликнинг савоби уларга етишини айтишган.

Жумҳур уламолар ўзларининг айтган сўзларига ҳадисдан, қиёсдан бир қанча далилларни келтирадилар. Жумладан:

عَنْ عَائِشَةَ رضي الله عنها أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُتِيَ بِكبش لِيُضَحِّيَ بِهِ، فأَضْجَعَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهُ، ثُمَّ قَالَ: "بِاسْمِ اللهِ، اللهُمَّ تَقَبَّلْ مِنْ مُحَمَّدٍ، وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَمِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ، ثُمَّ ضَحَّى بِهِ" (رواه الامام مسلم)

Оиша разияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васалламнинг ҳузурларига қурбонлик қилиш учун бир қўчқор олиб келинди. У зот уни ётқизиб, сўйдилар. У зот: “Бисмиллаҳ, эй Аллоҳ, Муҳаммаддан, Муҳаммаднинг оиласидан ва Муҳаммаднинг умматидан қабул қилгин”, деб қурбонлик қилдилар” (Имом Муслим ривояти).

Бошқа бир ривоятда Пайғамбаримиз алайҳиссалом иккита қўчқор сўйиб, бирини ўзларининг номларидан бошқасини эса, қурбонлик қила олмаган умматларининг номидан қурбонлик қилганлари зикр қилинган.

عَنْ أَبِي رَافِعٍ رضي الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا ضَحَّى إشْتَرَى كَبَشَيْنِ سَمِيْنَيْنِ أَقْرَنَيْنِ أَمْلَحَيْنِ، فَإِذَا صَلَّى وَخَطَبَ النَّاسَ أُتِىَ بِأَحَدِهِمَا وَهُوَ قَائِمٌ فِي مُصَلاَّهُ، فَذَبَحَهُ بِنَفْسِهِ بِالْمُدْيَةِ، ثُمَّ يَقُولُ: "اللَّهُمَّ هَذَا عَنْ أُمَّتِي جَمِيعًا، مِمَّنْ شَهِدَ لَكَ بِالتَّوْحِيدِ، وَشَهِدَ لِي بِالْبَلَاغِ..." (رَوَاهُ الإِمَامُ أَحْمَدُ)

Абу Рофеъ разияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам қурбонлик қилганларида иккита семиз, шохдор, оқ-қора рангли қўчқорни сотиб олган эдилар. Намозни ўқиб, одамларга хутба қилиб, намозгоҳда турганларида қўйлардан бири олиб келинди. Шунда у зот уни пичоқ билан сўйдилар ва “Ей Аллоҳ, бу Сенинг ягоналигинг ва мени (Сен тарафингдан нозил бўлган нарсаларни) етказганимга гувоҳлик берган барча умматим номидан”, дедилар” (Имом Аҳмад ривояти).

Демак, Расули акрам алайҳиссалом барча умматлари номидан қурбонлик қилганлари очиқ ойдин зикр қилинмоқда. Маълумки, ўша пайтда вафот этиб кетган бир қанча саҳобалар ҳам бор эди. Улар ҳам умматлари қаторида ҳисобланишади. Расулуллоҳ умматлари номидан қурбонлик қилсалар, уларнинг номидан ҳам қурбонликни адо этган бўладилар. Демак, бундан васият қилмаган бўлса ҳам вафот этган кишининг номидан қурбонлик қилиш жоизлиги келиб чиқади.

Шунингдек, кўплаб ҳадиси шарифларда вафот этган кишининг номидан ҳаж қилиш, садақа қилиш жоизлиги айтилган. Ҳаж баданий ибодат, садақа эса молиявий ибодат бўла туриб, ўтганлар номидан адо этиш жоиз экан – молиявий ибодат саналмиш қурбонлик ҳам батариқи авло жоиз бўлиши керак (Аллома Алоуддин Косоний, “Бадоиъус саноиъ” китоби).

Бир киши вафот этган кишининг номидан қурбонлик қилса, худди ўзи учун қурбонлик қилгани каби унинг гўштидан ўзи истеъмол қилиши ва садақа қилиши мумкин. Бунда қурбонликнинг савоби вафот этган киши учун, гўшти эса, сўйган киши учун бўлади.

Агар вафот этган киши қурбонлик қилишни васият қилган бўлса, унинг ворислари бутун бир ёки еттидан бир ҳиссани қурбонлик қилишлари вожиб бўлади. Бунда қурбонлик гўштини барчасини фақир, мискинларга садақа қилиб йуборишлари лозим бўлади (Аллома Ибн Обидин “Раддул муҳтор” китоби).

Хулоса қилиб айтганда, нисобга етарли мол-мулкка эга бўлган киши қурбонлик қилиши вожиб бўлади. Шу билан бирга киши қодир бўлса, бир неча киши номидан ҳам қурбонлик қилиши мумкин бўлади. Масалан: ўтган ота-оналари, аждодлари ва ёру биродарлари номидан. Баъзи уламолар жанобимиз Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи васаллам номларидан қурбонлик қилишни ҳам яхши санашган. Чунки бунда У Зотга бўлган муҳаббатни ифода этиш бор (Зафар Аҳмад Усмоний, “Еълоус сунан” китоби). Валлоҳу аълам.

Ўзбекистон мусулмонлари идораси  Фатво маркази.